अगस्ती ऋषींची अजून एक कथा रूढ आहे. मेरू पर्वताची उत्तुंग शिखरे पाहून विंध्य पर्वताला ईर्षा निर्माण झाली व त्याने त्याची उंची वाढवण्याचा प्रयत्न केला. विंध्य पर्वताच्या वजनाच्या असंतुलनामुळे पृथ्वीच्या कालगणनेत फरक पडू लागला. त्यामुळे विंध्य पर्वताचा गर्व वाढू लागला, तेव्हा देवतांनी एकत्र येऊन महर्षींना साकडे घातले. उत्तरेकडून दक्षिणेकडे प्रवास करत असताना अगस्ती ऋषींना वाटेत विंध्य पर्वत लागला. अगस्ती ऋषींकडे असणाऱ्या अद्भुत सिद्धी विंध्य पर्वताला माहीत होत्या. त्यांचा आदर म्हणून विंध्य पर्वताने त्यांना खाली वाकून नमस्कार केला. त्यावेळेस अगस्ती ऋषींनी 'मी दक्षिणेतून परत येईपर्यंत' त्याला त्याच अवस्थेत राहण्याची आज्ञा केली. ते दक्षिणेतून परत येतील या आशेने विंध्याचल पर्वत रांगा अजूनही तशाच झुकलेल्या अवस्थेत वाट पाहत आहेत.

विंध्य अगस्ती कथेला एक खगोलशास्त्रीय आधार आहे. काही हजार वर्षांपूर्वी भूगर्भीय हालचालींमुळे विंध्य पर्वताची उंची वाढली. त्याकाळी अगस्ती तारा विंध्य पर्वताची उंची वाढल्यामुळे पर्वताच्या उत्तरेकडे असलेल्या भूभागांवरून दिसेनासा झाला. हा काळ काही हजार वर्षांपूर्वीचा असावा असा तज्ज्ञांचा अंदाज आहे. येणार्‍या काळात पृथ्वीच्या परांचन गतीमुळे हा तारा अगस्त्य ध्रुव (दक्षिण ध्रुव) बनेल आणि हे चक्र असेच चालू राहील.

याच 'अगस्ती' ऋषींचा उल्लेख स्वातंत्र्यवीर सावरकर काव्यातून करताना दिसतात. कर्झन वायलीच्या वधानंतर इंग्लंडमध्ये सावरकरांच्या मागे ब्रिटिश पोलिसांचा ससेमिरा लागला होता. या दरम्यान ब्रायटनच्या समुद्र किनार्‍यावर त्यांना 'सागरा प्राण तळमळला' हे जगप्रसिद्ध विरहगीत सुचले होते. त्याच काव्याच्या शेवटच्या कडव्यात सागराला दम देण्याच्या भाषेत ते म्हणतात, तुझ्या फेसाळलेल्या लाटेच्या आवाजाने हसून मला खिजवणार्‍या सागरा, तू मला परत माझ्या देशी नेशील असे वचन तू मातृभूमीला दिले होते. या आंग्लभूमीला घाबरून तू माझा वचनभंग करतो आहेस. मात्र तू माझ्या (भारत) मातेला अबला समजू नकोस. कथिल हे अगस्तिस आता । रे, जो आचमनी एक क्षणी तुज प्याला, सागरा, प्राण तळमळला ।। तुला आठवते का? आमचे ऋषी अगस्ती एका क्षणात तुला प्यायले होते. तुला नामशेष केले होते. अगस्तीचा वारसा सांगणारे आम्ही तुला धडा शिकवू! हतबल असतांना देखील सागराला दम देणार्‍या कवी मनाच्या सावरकरांचा आवाका विराट होता.

चला तर मग! सूर्याहून अनेक पटींनी मोठे असणारे अनेक सूर्य एकाच वेळी डिसेंबर जानेवारीच्या रात्रींमध्ये साध्या डोळ्यांनी पाहता येतात. या दरम्यान दक्षिण दिशेला दरवर्षी साध्या डोळ्यांनी सहज दिसणारा 'अगस्ती' तारा आकाशात शोधूया. पुराणातून, मिथकातून, आख्यायिकांतून आणि काव्यातून आलेला आपल्या ऋषीमुनींचा समृद्ध वारसा या कथांच्या माध्यमातून सर्वांना सांगूया.

आणि हो, यापुढे हा तारा पाहिल्यावर सुमारे सव्वाशे वर्षांपूर्वी ब्रायटनच्या किनार्‍यावर 'सागरा प्राण तळमळला' हे विरहगीत गुणगुणणारे सावरकर आणि ही कविता लिहून घेणारे त्यांचे मित्र निरंजन पाल यांचे स्मरण झाल्याशिवाय राहणार नाही.