नाशिकची खाद्यसंस्कृती

पंचवटी हॉटेल सुरू होणे हा नाशिकच्या खाद्यसंस्कृतीतला महत्त्वाचा टप्पा. त्याआधी सहकुटुंब बाहेर खायला जाणे म्हणजे सुरुची, गोकुळ किंवा अन्नपूर्णा इथली राईस प्लेट किंवा उडपी पदार्थ असे समीकरण होते. फारच सामिष खायचे असेल तर मात्र मुंबई नाक्याजवळचे 'प्रकाश'. पण पंचवटी हॉटेलमधल्या ढाबा रेस्टॉरंटमुळे नाशिककरांच्या बाहेर खाण्याबद्दलच्या अपेक्षा वाढल्या. 

बेकरी कल्चर हे नाशिकमध्ये इंग्रजांपासून आहे. विशेषतः देवळाली कॅम्प या भागात फार पूर्वीपासून बेकरीज होत्या. तिथल्या रॉयल बेकरीचा ब्रून पाव किंवा मिलिटरी लोफ हे त्याकाळी प्रसिद्ध होते. नंतरच्या काळात आदर्श बेकरीचा मिल्क ब्रेड किंवा सँडविच ब्रेड हा नाशिककरांचा घरगुती खाद्यपदार्थ झाला. आदर्श बेकरीचा मिल्क ब्रेडसारखा ब्रेड बाहेर कुठेही मी तरी खाल्ला नाही. त्यावेळेला इतरही काही बेकरीज जसे तीळभांडेश्वर लेनमधील अशोक बेकरी, तेली गल्लीमधली श्री भैरवनाथ बेकरी, माझदा बेकरी इत्यादींनी नाशिककरांच्या दुपारच्या चहाबरोबरच्या मेनूची सोय केली. भद्रकाली भाजी बाजारासमोरील मार्केटमध्ये सुद्धा नानकटाई, बेकरी समोसा हे पदार्थ उत्तम मिळत असत. सर्कलला दुपारी इंग्लिश पिक्चर बघितल्यानंतर मित्रविहार जवळच्या माझदाचे खिमा किंवा व्हेज पॅटीस खाऊन मगच घरी जायची पद्धत होती. “आजची शिफारस:  व्हेज पॅटीस” ही पाटी अनेकांना आठवत असेल. 

७०-८० च्या दशकात नाशिकचा; मुळातच फारसा दम नसलेला उन्हाळा आणखीन सुसह्य करण्याचे काम गावातील काही रसवंतीगृहे, रविवार कारंजावरील अननस सरबत विकणारे आणि गंगेवरील कुल्फीवाले करीत असत. आईस्क्रीम खायला जाणे म्हणजे मेहेर जवळील 'गारवा'त जाणे. दुनियेत सगळीकडे पाईनापल ज्यूस मिळतो पण नाशिकचे 'आईस्क्रीम घालून केलेले अननस सरबत' हे जणू जिओग्राफिकल ट्रेडमार्कच आहे. आता यात पांडे लस्सीचा उल्लेख राहिला, पण मी तरी पांडे लस्सी ही फक्त उन्हाळ्यासोबत जोडणार नाही. 

स्ट्रीट फूड नंतर चहा हा आलाच. शास्त्र असत ते! हा चहा तसा ५००० वर्षे जुना. मूळ  चीनमध्ये Madarine या भाषेत चहाला नुसतेच  ‘चा’ असे म्हणतात. चीनमधून सिल्करूटद्वारे जिथे जिथे चहा पसरला त्या सर्व देशांमध्ये (पर्शिया टर्की रशिया, आखाती देश) चाय, चा किंवा त्यांचे अपभ्रंश अशीच नावे चहाला आहेत. चहा समुद्रमार्गे जिथे गेला म्हणजे इंग्लंड स्पेन युरोपियन देश तिथे चहाला Te, Tea किंवा त्यांचे अपभ्रंश या पद्धतीची नावे आहेत. भारतात चहा हा इंग्रजांनी आणला हे पूर्णपणे खरे नाही. भारताच्या उत्तर पूर्व राज्यांमध्ये फार पूर्वीपासून चहा हा औषधी काढ्यासारखा प्यायला जातो.  मात्र नाशिकमध्ये आलेला चहा हा निश्चितपणे इंग्रजांनी भारतात व्यापारीकरण केलेला चहा आहे. साधारण १९०० सालच्या सुमाराला आपल्याकडे चहा आला.  नाशिकमध्ये मग आपण त्याची अर्धे दूध व अर्धे पाणी घालून टक्कर केली. बाकी ठिकाणी तुम्हाला चहा किंवा जास्त दुधाचा स्पेशल चहा मिळू शकतो. पण 'टक्कर' हा शब्द खास नाशिकचा ते सुद्धा एक टक्कर म्हणजे दोन कप किंवा दोन ग्लास चहा.

तर अशी ही नाशिकची खाद्यसंस्कृती.  हवामान (द्राक्ष, वाइन), परंपरा (चिवडा),  भूगोल (मुंबई, खानदेश आणि गुजरात मधून आलेले पदार्थ) अशा विविध घटकांची झकास मिसळ आहे.

- योगेश अकोलकर